Улууспутугар сынньалаҥ кииннэрэ сайдан кэлбит кылгас историялара, норуот айымньытын дьиэлэрэ буолан уларыйан саҥалыы сайдар саҕахтара…

Улууспутугар сынньалаҥ кииннэрэ сайдан кэлбит кылгас историялара,  норуот айымньытын дьиэлэрэ  буолан уларыйан саҥалыы сайдар саҕахтара…Былыр былыргыттан культура эйгэтэ норуот уус-уран айымньытыттан ситимнэнэн тыа сиригэр сынньалаҥ дьиэлэригэр кииннэнэн сайдан кэллэҕэ. Улууспутугар аан бастакы культурнай-маассабай дьаhаллары ыытыы 1932 с. Болугурга саҥа дьиэ үлэҕэ киирэн, комсомолецтар нэhилиэнньэ ортотугар араас таhымнаах культурнай дьаhаллары, ырыа, үҥкүү түмсүүлэрин тэрийэн киирэн барбыттар. Онтон 1936 с. Мээндийэҕэ саҥа кулууп дьиэтэ тутуллубут. Ити кэмнэртэн нэhилиэктэргэ араас сылларга кулууп дьиэлэрэ тутуллан киирэн барбыттар.

Бүтүн оройуон үрдүнэн культура дьиэлэрин тутуллуулара буоларын курдук дойду үрдүнэн ыытыллар политикаҕа олоҕуран араас сылларга уларыйыылары көрсөн сайдан кэллэҕэ. Ол курдук үөhээ ахтыллыбытын курдук 30, 40-с -сыллартан аан бастакы кулууп дьиэлэрин тутуллуулара. Ити сылларга тыа сирин кулууптарыгар (сельские клубы) аан бастакы куруhуоктар, түмсүүлэр тэриллэн дьон кулууп тула түмсүүлэрэ саҕаламмыт. 50, 60 сылларга кулууптар үлэлэрэ системаланан үлэ сүнньүн булан, тыа сирин культура дьиэлэрэ (сельские дома культуры) диэн ааттанан культура дьиэлэрин иhинэн үлэлиир драм куруhуоктар араас айымныларга пьесалар, драмалар тураннар, хоровой, үҥкүү, иис-уус уо.д.а. куруhуоктара үлэлээннэр агит бригадалар тэриллэннэр, агитатордар анананнар ыаллыы сытар нэhилиэктэринэн, отчуттар отууларынан уус-уран самодеятельность гастроллара саҕаламмыттар. Онтон 70, 80 сылларга Дойду үрдүнэн социалистическай куоталаhыы сылларыгар, уус-уран самодеятельность фестиваллара ыытылла сылдьыбыт кэмнэринэн буолаллар.

Улууспутугар сынньалаҥ кииннэрэ сайдан кэлбит кылгас историялара,  норуот айымньытын дьиэлэрэ  буолан уларыйан саҥалыы сайдар саҕахтара…Кэлин 90 сылларга Дойду үрдүнэн уларыта тутуу кэмнэрэ культура дьиэлэрин быhа ааспатахтара, олохсуйбут үлэни-хамнаhы биир ситимнэ киллэрии саҕаламмыт, ол курдук оройуоннааҕы тэрийэр методическай кииннэр кулууп үлэтин сүрүннүүр кииннэр быhыытынан үлэлээн киирэн барбыттар. Дьэ ити сыллартан Дойду үрдүнэн рыночнай экономика олоххо киирэн, культура дьиэлэрэ ыытар дьаhалларын, кэнсиэрдэрин, дискотекаларын уо.д.а. дьаhаллары төлөбүрдээх өҥө быhыытынан дьаhайан ыытар кэмнэр саҕаламмыттар. Быhаччы эттэххэ Советскай былаас кэмигэр дьон өрө күүрэн, туругуран үлэлиир эбит буоллаҕына 90-с сыллартан, дьон өйө-санаата уларыйбыт кэминэн буолан, ыытыллар дьаhалларга нэhилиэнньэни араас өҥө оҥорон сырытыннарыы ньыматын бастакы олуктара ууруллубут сылларынан буолаллар.

Культура дьиэлэригэр уларыта тутууну киллэрбит сылларынан 2000 сыллар буолаллар. Оройуоннааҕы методическай тэрийэр кииннэр, үлэлиир хайысхаларыгар уларыйыы киирэн информационнай-методическай кииннэр тэриллэн үлэлэрин саҕалаабыттара. Ол эбэтэр урукку өттүгэр методическай кииннэр кулууп үлэhиттэригэр сценарийдарын суруйан биэрэн көмөлөhөр эбит буоллахтарына, информационнай-методическай кииннэр хайысхалара уларыйан, араас отделлар баар буолбуттара, ол курдук фонда, инновационнай, мониторинговай, аудио-видео отделлара үлэлээбиттэрэ. Культура дьиэлэрэ үлэ сүнньүнэн нэhилиэнньэни сааратар араас хайысхалаах: корпоративтар, шоу-программалар, дискотекалар, түмсүүлэр, саҥа сонун бырайыактар, аныгытытан эттэххэ үлэҕэ «Инновация» киирбитэ. Манан ырытан көрдөххө культура эйгэтигэр «Досуг» — (иллэҥ кэми туhалаахтык аатаарыы) диэн өйдөбүл баар буолбута көстөр.

Улууспутугар сынньалаҥ кииннэрэ сайдан кэлбит кылгас историялара,  норуот айымньытын дьиэлэрэ  буолан уларыйан саҥалыы сайдар саҕахтара…Сыыйа 2003 сылтан (Федеральный Закон «Об общих принципах организации местного самоуправления в Российской Федерации» N 131-ФЗ) олоххо киирэн культура эйгэтигэр таhыччы уларыйыы киирбит сылларынан буолаллар. Ол эбэтэр бу сокуон культура дьиэлэрин олохтоох бэйэни салайыныы бас билиитигэр биэрэн 2006 сыллаахха культура дьиэлэрэ бука бары дьиэлиин-уоттуун, үлэhиттиин нэhилиэктэр дьаhалталарыгар бэриллибиттэрэ, №83 ФЗ олоҕуран нэhилиэктэр сынньалаҥ кииннэрэ бары муниципальнай бюджетнай культура тэрилтэлэрэ буолбуттара, арай оройуон киинигэр үлэлиир «Айылгы» культура киинэ автономнай тэрилтэ статуhун «Чурапчы улууhа (оройуона)» бас билиитигэр хаалбыта. Культура дьиэлэрэ бары туспа юридическай сирэйдээх тэрилтэ буолбуттара, ол эбэтэр урукку өттүгэр сыл бүтүүтэ биирдэ киирэн отчуот туттарар культура дьиэлэрэ араас федеральнай сокуоннарга, ирдэбиллэргэ, стандартарга эппиэттиир, сөп түбэhэр буолууларын ирдэбилэ киирбитэ. Холобур оҥорон этэр эбит буоллахха үөрэх эйгэтигэр образование сокуонугар сөп тубэhэн үлэлиир эбит буоллахтарына, сынньалаҥ кииннэрэ бастатан туран № 131 ФЗ «Об общих принципах организации местного самоуправления в Российской Федерации», №83 ФЗ, №44 ФЗ уо.д.а. сокуоннарга сөп түбэhиэхтээх. Ирдэбил быhыытынан бэйэлэрэ Уставтаах, налоговай тэрилтэҕэ учекка туран (ЕГРЮЛ) быhаччы экономическай үлэлэрин регистрациялаан, үлэлэрин чопчулуур административнай регламеннанан, коллективнай договорданан, кадровай үлэни тэрилтэлэрин иhинэн сөпкө ыытар, үлэhиттэр личнай дьыалаларын толорор боломуочуйаны сүгэн араас федеральнай, республиканскай таhымнаах ирдэбиллэргэ эппиэттиир тэрилтэлэр буола кубулуйан, тэрилтэлэр директордара эппиэтинэстэрэ үрдээн барбыта.

Бу кэмтэн ыла дьэ, дьиҥ-чахчы «Досуг» диэн тыл тула улэ-хамнас саҕыллан, дьон сынньалаҥ кэмин туhалаахтык атаарыы диэн өйдөбүл олоҕурбута. Ол кэмнэргэ республика иhинэн Президент Грана, ону тэҥэ үлэhит үлэтин көҕүлүүр-өйүүр сыаллаах бэртээхэй «Создание условий для духовно-нравственного благосостояния населения» диэн республиканскай программа бэрт өр кэмҥэ үлэлээн үп-харчы бөҕө иҥэриллибитэ. Υлэhиттэртэн творческай бырайыактаах буолууларын ситиhии, араас таhымнаах Граннарга кыттан үбү-харчыны туруорсуу түмүгэр, билигин бүтүн республикаҕа биллэр «Хаар Айан», «Түөлбэ олоҥхо», «Алаас сибэккилэрэ» «Тоҕус Томтор», «Золотая серия», «Аарыгырар аҕыс аартык», «Көhөрүллүү ыар тыына» уо.д.а. бырайыактар сайдан тахсыбыттара.

«План мероприятий «Дорожная карта» с 2012-2018 гг.» диэн былаан олоххо киириэҕиттэн, ити сыллартан культура эйгэтигэр эмиэ уларыйыы барар. Ол эбэтэр, дьон сынньалаҥын тэрийии олох атын хайысханы ылар, ол курдук араас хайысхалаах дискотечнай, банкетнай зааллары, уруу ыытар балаҕаннары, оҕо сынньанар кииннэрин Бүтүн Дойду, республика, улуус үрдүнэн чааhынай предпринимателлэр тэринэн киирэн бараллар, конкуренция үөскээбитин түмүгэр, сынньалаҥ кииннэрэ дьиҥ-чахчы уус-уран самодеятельноhы сайыннарар сыаллаах-соруктаах үлэ хайысхатын тутан үлэлээhиннэрэ саҕаланар. Холобурдаан эттэххэ урукку өттүгэр ханнык баҕарар үөрэхтээх дьон (үрдүк, орто үөрэхтээҕиттэн тутулуга суох), кэлэн үлэлии сылдьыбыт эбит буоллахтарына, сыыйа ирдэбил быhыытынан профессиональнай стандарт киириитигэр бэлэмнээн узкопрофильнай үөрэхтээх хореографтар, звукооператордар, хоровиктар, методистар, уус-уран салайааччылар уо.д.а. үлэhиттэр баар буолууларын ирдэбилэ турда, бу барыта федеральнай таhымнаах сокуоннарга, ирдэбиллэргэ сөп түбэhэн ыытылла турар саҥа киирии буолар.

Υөhээ этэн аhарбытым курдук 2017 сылтан РФ Президенэ В.В.Путин посланиетыгар, ону тэҥэ «Саха сиригэр 2030 сылга диэри культура эйгэтэ сайдыытын политиката» концепцияҕа олоҕуран, сынньалаҥ кииннэрэ диэн ааттан уларыйан, билигин «Дома народного творчества», «Норуот айымньытын дьиэлэрэ» буола уларыйдылар. Быhаччы эттэххэ норуот айымньытын дьиэтигэр нэhилиэнньэ кэлэн араас куруhуоктарга, түмсүүлэргэ кэлэн сайдар кииннэрэ буолуохтаахтар. 2017 сыл бүтүүтэ норуот айымньытын дьиэлэрэ ханнык хайысханы тутан үлэлиэхтээхтэрин сааhыланан «Концепция развития домов народного творчества» сурунан, үлэҕэ норуот айымньытын сайыннарар сыалы-соргу туруорунан үлэлээн саҕалаабыттара.

Бу кэнники кэккэ сылларга республиканскай «Олоҥхо ыhыаҕа», «Манчаары оонньуута» ыытылланнар улууска норуот айымньыта, чуолаан төрүт культура сайдыытыгар укулаат ууруллан, ону тэҥэ уруккуттан тутан кэлбит уус-уран самодеятельноспыт фестивала саҥалыы тыыннанан ыытыллан, хас биирдии нэhилиэккэ киhи кыбыстыбакка көрдөрөр кэрэ көстүүлээх традиционнай таҥастаах-саптаах үҥкүү коллективтара баар буолуулара, фольклор жанрын сайдыыта эмиэ биир улахан ситиhиилэринэн буолаллар. Культура эйгэтигэр биhиги Чурапчылар республика улуустарыттан биир уратыбыт буолар, үрдүк таhымнаах культурнай дьаhаллары ыытыыбыт, ол эбэтэр саҥаны-сонуну киллэрэрбитин, сонун технологиялары баhылаан ыытар улуустартан биирдэстэринэн буоларбыт саарбаҕа суох, манна төрүөтүнэн буолар урут уруккуттан утумнанан кэлбит сынньалаҥ кииннэрин хас эмэ сыллаах сыралаах үлэлэрин төрүөтэ.

Кыhалҕаларга киирдэххэ саамай улахан проблеманан буолар, үп-харчы тиийбэтиттэн дьиэ-уот эргэриитэ.

Культура дьиэлэрин тутуутун сылларынан көрдөрүүтэ

Кэнники сылларга сана тутуллубут дьиэлэр: улуустааҕы «Айылгы» культура киинэ — 2010, «Түhүлгэ» норуот аймньытын дьиэтэ, Кытаанахха — 2016, А.П.Лыткина аатынан «Ырыа» норуот айымньытын дьиэтэ, Чыаппараҕа – 2018. Бахсы нэhилиэгэр саҥа дьиэ тутуллуута былааннанар.

Улуус үрдүнэн барыта 143 үлэhит үлэлиириттэн: административнай-салайар үлэhитэ – 22, специалистар (уус-уран салайааччылар, методистар, звукооператордар, аккомпаниатордар уо.д.а.) – 80, техническай үлэhит – 41. Специалистар ахсааннарыттан анал үөрэхтээҕэ — 62%. Барыта 26 специалист араас сылларга переподготовканы ааhан анал үөрэхтээх буолаллара ситиhилиннэ.

Улуус үрдүнэн 18 норуот айымньытын дьиэтин иhинэн барыта 297 куруhуок, түмсүү 5398 киhини хабар, республиканскай статустаах 8 народнай коллектив үлэлиир. Народнай коллекивтар «Народнай» статустарын республикатааҕы норуот айымньытын дьиэтин специалистарыттан састааптаах республиканскай хамыыhыйаҕа үс сыл буола буола бигэргэтэллэр.

«Народнай» статустаах коллектив буола сайдар туhунан кылгастык быhааран суруйдахха, бу курдук, культура дьиэтин иhинэн үлэлиир саҥа тэриллибит куруhуок биитэр түмсүү, хас да сыл дьонун дьарыктаан конкурстарга кыттан сайдан истэҕинэ, творческай коллектив буола улаатар, бу творческай коллектив улууска, республикаҕа билиннэҕинэ, толорор репертурара хаҥаатаҕына «Народнай» статустаах коллективка портфолио хомуйсан көмүскэниэн сөп буолар. Нэhилиэктэргэ билигин биллэр-көстөр коллективтарынан буолаллар: Чакырга «Кылыhах» фолькорнай ансаамбыла, Хатылыга «Чараҥ» үҥкүү ансаамбыла, Сылаҥҥа «Күбэйэ» фольклорнай ансаамбыла, Кытаанахха «Биhик» эдэр ийэлэр түмсүүлэрэ, Одьулууҥҥа «Ийиэхсит» иис-уус түмсүүтэ, «Оhуокай» түмсүү, «Дархан» ВИА уо.д.а..

2015 сыллаахтан норуот айымньытын пропагандалыыр уонна сайыннарар сыаллаах улуустааҕы «Талба талааннар» норуот айымньытын көрүү ыытыллыыта үгэскэ кубулуйан улуус баhылыга А.Т.Ноговицын 2016 сыл, сэтинньи 11 к. № 348-дээх дьаhалынан сэтинньи ый бастакы бээтинсэтэ улууска норуот айымньытын күнүнэн биллэриллэн, норуот айымньытын дьиэлэрин үлэлэрин дьоҥҥо норуокка көрдөрөр, куруhуоктарга, түмсүүлэргэ ыҥырар улахан түhүлгэ буолан норуот айымньыта сайдыытыгар, укулааты уурар тэрээhин буола сайыннарар сорук турар.

Маны таhынан 2016, 2017 сс. өҥөнү оҥоруу хаачыстыбатын сыаналааhын үлэтэ түмүктэннэ, культура бары тэрилтэлэрэ өҥөнү оҥоруу хаачыстыбатын бэрэбиэркэлээhини (НОК) ааспыттарын түмүгүнэн уопсай үлэ хаачыстыбата 100 максимальнай баалтан 72,60 баалга тэҥнэспитэ, ол эбэтэр Российскай реестрга үлэ үчүгэйинэн сыаналаммыта.

НОК ыытыллыытын түмүгэр бары тэрилтэлэргэ көстүбүт итэҕэстэри туоратарга былаан ылыныллан, хас биирдии норуот айымньытын дьиэлэригэр сөптөөх үлэ-хамнас ыытыллыахтаах. Ол эбэтэр культурабыт дьиэлэригэр дьон-аймах, оҕолор, эдэриттэн эмэнигэр тиийэ тоҕуоруhа мунньустар, хас биирдии нэhилиэк олохтооҕо, чуолаан үлэhиттэр, ону тэҥэ оскуола, уhуйаан тэрилтэлэрэ, олохтоох бэйэни салайыныы дьаhалтатын кытта бииргэ куолаан үлэлиир биир саамай социальнай инстутуппутун, дыбарыастарбытын бары харыстаан ыраастык, чэбэрдик тутан олорон сайыннарар барыбыт сорукпут буолан, улууспут культурнай-духуобунай сайдыытын таhыма буолар.

РСФСР культуратын үтүөлээх үлэhитэ, чабырҕахсыт Мария Андреевна Герасимова-Сэҥээрэ “Υүнэллэр дэгиттэр талааннар” хоhоонуттан быhа тардан түмүктүүбүн.

Төрөөбүт түөлбэбит Чурапчы

Нап-нарын уйаҕас айылҕа

Сып-сырдык, ып-ыраас салгына

Тулалыыр иэйиини биhиктиир.

Ол иhин күлүмнэс ыралаах,

Кэрэҕэ-кэскилгэ тардыылаах,

Кэрэмэс сайдыыга баҕалаах

Υүнэллэр дэгиттэр талааннар.

 

 

Улуустааҕы культура салалтатын методическай

отделын сэбиэдиссэйэ Дьячковская Е.Д.Улууспутугар сынньалаҥ кииннэрэ сайдан кэлбит кылгас историялара,  норуот айымньытын дьиэлэрэ  буолан уларыйан саҥалыы сайдар саҕахтара…

Муниципальное казенное учреждение «Чурапчинское улусное управление культуры» МО «Чурапчинский улус (район)»

Контактные телефоны:

8 (41151) 41-501 – приемная;

8 (41151) 41-510 – бухгалтерия;

8 (41151) 41-215 – отдел по методической работе;

E-mail администрации: churcultura@mail.ru, otdelpoov14@mail.ru

Адрес: 678670, Республика Саха (Якутия) Чурапчинский улус, с. Чурапча ул. Ярославского 18 «а»